VNTB – Thuyết âm mưu gia tăng từ Congo đến Capitol

VNTB – Thuyết âm mưu gia tăng từ Congo đến Capitol

Anh Khoa dịch

 

(VNTB) – Covid và Internet làm bùng nổ niềm tin vào những chuyện điên khùng trên toàn cầu

 

Ngày 4 tháng 9 năm 2021

Vào cui tháng 7, chưa đy mt tun sau khi chính ph Anh d b hu hết các hn chế còn li liên quan đến Covid-19, hàng nghìn người vn t tp ti Qung trường Trafalgar London đ phn đi “các v phong ta”. Trong s các din gi có Piers Corbyn (anh trai ca mt cu lãnh đo Đng Lao đng), Piers là người phn đi biến đi khí hu và cho rng Covid-19 là mt “trò la bp”; David Icke tin rng nhng người quyn lc nht thế gii là nhng con thn ln bí mt; và Gillian McKeith ng h vic làm sch đi tràng và cho chế đ ăn ung tt là đ đ ngăn chn COVID. Mt cu y tá (b loi khi ngành vì phát tán thông tin sai lch) so sánh các nhân viên y tế phân phối vc xin vi Đc Quc xã và đ ngh treo c h.

Nhng cuc biu tình như vy ph biến không ch Anh mà trên toàn thế gii. Đi dch đã to ra mt làn sóng thn thông tin sai lch. Ti Pháp, mt b phim tài liu cáo buc Covid-19 được gii chóp bu chính tr phát minh ra để phục vụ âm mưu áp đt mt “trt t thế gii mi” đạt 2,5 triu lượt xem trong ba ngày. M, quan đim cho rng Covid là mt trò la bp đã lan rng cùng vi mt b sưu tp các lý thuyết “Qanon” gây sốt, QAnon cho rng chính ph do mt nhóm ấu dâm bí mt điều hành và Donald Trump là cu tinh đnh mệnh đ đánh bi nhóm này.

Tóm li, đây là thi kỳ hoàng kim ca các thuyết âm mưu. Internet giúp cho vic truyn bá thuyết âm mưu d dàng hơn bao gi hết và ph biến nước nghèo cũng như nước giàu. Nigeria, nhiu người tin rng có người Sudan tên “Jibril” đóng thế Tổng thống Muhammadu Buhari đã qua đi trong mt bnh vin London vào năm 2017. Muhammadu Buhari là tng thng năm Nigeria từ 2015. Chính ph Narendra Modi cáo buc Greta Thunberg tham gia âm mưu bôi nh trà Ấn Độ trên toàn cầu. Greta Thunberg là mt nhà hot đng khí hu v thành niên người Thy Đin. Khp Trung Đông tin rằng cuc tn công ngày 11 tháng 9 năm 2001 là do hành động ném đá giấu tay của Israel (hoc mt s người Do Thái).

Tt nhiên, nhiu người tin vào mt s điu l bch nhưng vô hi, chng hn như có nhng người tin rng Elvis Presley còn sng và đang Kalamazoo, Michigan. Tuy nhiên, thuyết âm mưu là mt cái gì đó c th hơn: tin vào mt kế hoch bí mt ca một vài người có quyn lc nhm làm hi nhng người bình thường. Theo Quassim Cassam, Đi hc Warwick Anh, nhng lý thuyết như vy là “trước hết là nhng hình thc tuyên truyn chính tr”. Sc mnh ca chúng nm ch gii thích v những người đ li cho kẻ thù về nhng bt hnh ca h. Nhưng chúng thường vô nghĩa, và có xu hướng biến chính tr hp lý thành không th. Điều nguy hiểm là kh năng thúc đy người khác của chúng.

Thuyết âm mưu đã tn ti trong sut lch s loài người. Người La Mã đi mũ thiếc đã dng lên huyn thoi hoàng đế Nero c ý gây ra trn ha hon ln vào năm 64 sau Công Nguyên. Sau khi máy in được phát minh vào thế k 15, mt trong nhng cun sách bán chy nht đu tiên là cun hướng dn thực hiện mưu chước phù thy. Trong nhiu thế k, người Do Thái đã b buc ti âm mưu sát hi tr em Cơ đc giáo; “Các phương thức ca trưởng lão Do Thái”, được giới tuyên truyn ca Nga hoàng xut bn vào nhng năm 1900 nhm m rng phm vi thng tr thế gii. Hi Tam Đim, cng sn, CIA và Liên minh châu Âu đu đóng vai trò chính trong các thuyết âm mưu.

 

Đ hiu được h làm vn đc chính tr ngày nay ra sao thì cần tìm hiểu Cng hòa Dân ch Congo. Không mấy quc gia có vic to và truyn bá các thuyết âm mưu ăn sâu như vy. Hu như tt c các chính tr gia, k c tng thng, đu tán thành các thuyết này vào lúc này hay lúc khác. Kris Berwouts, mt hc gi người B, cho biết chúng “giúp to ra mt câu chuyn đ huy đng người dân”. Bng cách s dng thuyết âm mưu đ tn công mt đám đông trên đường ph (hoc, vùng nông thôn, đ tn công mt b lc lân cn), mt chính tr gia to ra áp lc mà ông ta có th s dng trong các cuc đàm phán vi các lãnh đo khác.

Ti nhà riêng th đô Kinshasa, Valentin Mubake, mt chính tr gia lão thành tạo ra thuyết âm mưu ph biến nht. Ông ấy nói các vn đ hin ti ca Congo bt đu vào gia nhng năm 1990 khi Paul Kagame, hin là tng thng ca nước láng ging Rwanda, t chc mt cuc dit chng gi đối với người Tutsi Rwanda. Điu đó đã tạo v bc chính tr đ ông ta tiếp qun Rwanda và sau đó xâm lược Congo vào thi đim suy yếu nht. Mubake nói: “Mt băng mafia được lập ra đ phc v cho vic chia ct Congo. Tony Blair và Bill Clinton bắt tay vi Kagame. Phương Tây đã chun b cho cuc chiến ca h… và Kagame đã thc hin công vic”. Mubake nói, mi việc đu được “Hoa Kỳ t chc”. Ông ta cáo buc Liên Hip Quc đã thc hin các v thm sát và làm lây lan dch bnh như Ebola đ nuôi dưỡng âm mưu này.

Lch s Congo do ông Mubake ba ra được nhiu người tin tưởng. Ti mt cuc hp ca các nhà thơ trung lưu tr Goma, mt thành ph ln phía đông, phóng viên hi có bao nhiêu người biết mt ai đó tin vào thuyết này. Mi người trong phòng đu giơ tay. Nhng ý tưởng như vy gây thit hi ln. Lòng hn thù Rwanda thúc đy bo lc sc tc, đc bit là với người Tutsi Congo. Nim tin rng Ebola là mt âm mưu nước ngoài đã khiến dân quân xông vào các phòng khám và “gii phóng” bnh nhân, do đó làm lây lan dch bnh. Nhiu người t chi dùng vc-xin Covid-19 vì s rng chúng thuộc âm mưu này. Theo Rodriguez Katsuva, mt nhà báo Congo và là đng sáng lp Congo Check – trang web xác minh s tht – nói rng thuyết âm mưu “giết người theo đúng nghĩa đen”.

Ti sao người ta tin các thuyết này? Mt lý do là mt s thuyết âm mưu hóa ra là có tht. Patrice Lumumba, th tướng đu tiên ca Congo sau khi giành được đc lp t B vào năm 1960, đã b nhng người ly khai sát hại vi s h tr ca CIA và B. Ông Kagame rõ ràng không bịa ra v dit chng Rwanda, nhưng đã xâm lược Congo bng cách s dng mt tên trùm phiến quân trong nước làm bình phong. Đc Quc xã đã t chc mt cuc tn công gic dùng c Ba Lan tn công vào mt đa đim Đc, chú thích người dch) trước khi xâm lược Ba Lan vào năm 1939; trong nhng năm 1960, chính ph M đã rêu rao âm mưu, tấn công để làm c xâm lược Cuba.

Các thuyết âm mưu khác, dù là sai nhưng da trên nhng nỗi lo trong thế gii thc. Không có tình trng u dâm nghiêm trng như nhng người theo QAnon tin là có. Nhưng Jeffrey Epstein và Jimmy Savile, hai k u dâm M và Anh có quan h vi các chính tr gia, sng bt chp pháp lut trong nhiu năm.

Nhng ni s hãi như vy được nhng người gian xo khai thác. William Coleshill, mt con buôn chính tr tr tui, đi lòng vòng London và cho phát trc tiếp cnh quay các cuc biu tình (thường là nh) trên mt kênh YouTube có tên “Resistance GB” (Phong Trào Phn Kháng Anh Quc). Ông ta cho rng Covid-19 là mt âm mưu bin minh cho chính ph “cng sn”. Kênh Youtube này có 48.000 người đăng ký và đang phát trin nhanh chóng đồng thời làm cho ông ta được ni tiếng hơn mt chút. Kênh Youtube này có mt nút quyên góp tiền. Các con buôn chính tr khác bán hàng gi. Mng lưới chng vc xin trc tuyến b Cc Báo chí Điu tra cho thấy họ hướng người dùng đến các trang web bán thuc xt “gii đc kim loi nng” vi giá 95 đô la và “nước bin huyết tương để uống” vi giá 49,95 đô la.

Sc hp dn ca các thuyết âm mưu mt phn bt ngun t tâm lý con người. Các nghiên cu cho thy người ta luôn đánh giá quá cao kh năng hiu được các h thng phc tp ca h. H nghĩ rng “h có th gii thích khá tt về thế gii mà h đang sng” trong khi trên thc tế thông tin ca h khá hn chế, hai nhà tâm lý hc Leonid Rozenblit và Frank Keil phát hiện ra điều này trong mt bài báo xut bn năm 2002. Các thuyết âm mưu giúp mi người tìm thy ý nghĩa trong mt thế gii ngu nhiên đầy lo lng, trn an h rng nhng điu ti t là do mưu đ ca người xu ch không phi ch là do xui xo (hoc sai lm ca chính h).

Nếu các quốc gia dân ch t do tránh được tình trng thuyết âm mưu lan tràn như Congo, đó là nh các chun mc và th chế xã hi. Nhng k truyn bá thuyết âm mưu không nhận được sự ủng hộ của gii truyn thông, các đng phái và cui cùng là c tri. Ti Pháp, Jean-Luc Mélenchon, mt ng c viên tổng thống thuộc cánh t đã b hu hết các nhân vt chính tr ln lên án vì ông ta tin rng mt nhóm tài phit toàn cu đang âm mưu để cho Emmanuel Macron nắm giữ quyền lực. Ti M, Marjorie Taylor Greene, mt người ng h thuyết QAnon trong Quc hi, đã b tước quyn b nhim vào y ban vì cho rng có người dàn dựng mt s v x súng hàng loạt.

Nhưng nhng cơ chế này dường như không có hiu qu trong thi gian gn đây. Đng Lut pháp và Công lý ca Ba Lan đã thắng vào năm 2015 trong khi tung ra gi thuyết vô căn c rng Nga đng sau v tai nn máy bay khiến tng thng Ba Lan thiệt mạng vào năm 2010. Donald Trump đc c tng thng M sau khi rêu rao rng giy khai sinh ca Barack Obama là gi. Rt lâu trước khi ông Trump tuyên b cuc bu c năm 2020 b gian ln, ông đã tuyên b tương t v cuc bu c sơ b mà ông đã thua vào năm 2016, và giành được lòng trung thành ca nhng người Cng hòa đang cm thy b các con buôn quyn lc trong đng pht l.

Tht vy, gii tinh hoa ca Đng Cng hòa rõ ràng không thc thi các quy chun chng li thói xu này. Vào tháng 2, Mitch McConnell, lãnh đo đng Cng hòa ti Thượng vin, đã gi các thuyết âm mưu là “căn bnh ung thư” ca đng Cộng Hoà. Nhưng ông vn b phiếu trng án cho ông Trump vì đã s dng thuyết âm mưu đ kích đng bo lon ti Đin Capitol vào ngày 6 tháng 1. Năm 2016, ông Ted Cruz, mt thượng ngh sĩ Đng Cng hòa, đã t cáo ông Trump vì đã tuyên b vô căn c rng ông không phi là công dân M; năm 2020, ông Cruz ng h cáo buc ca ông Trump về cuc bu c tng thng đã b đánh cp. Điu đó có th là do rt nhiu đng viên cp thp trong Đng Cng hòa tin vào chuyn ông Trump k hơn là thc tế. Có 45 người tin vào thuyết QAnon trong kỳ tranh c vào Quc hi vào năm 2022.

Không thể áp đặt sự thật

Làm thế nào đ phá các thuyết âm mưu? Nhiu người tìm đến các công ty công ngh. Bt đu t năm 2019, Facebook đã gii hn s người mà người dùng có th đng thi chuyn tiếp mt tin nhn trên Whatsapp ti năm người. Mc đích là đ làm giảm s lan truyn ca các thuyết âm mưu trên nn tng này, đây hiện mt vn đ ln n Đ. Trên Facebook có 15.000 người kim duyt đ g b thông tin sai lch. Vào tháng Giêng, Twitter đã đình ch 70.000 tài khon liên kết vi QAnon. C hai nn tng đu c gng đình ch nhng người liên tc ph biến nhng thông tin sai lch có hi hoc ít nht là ngăn h thu li. Vào năm 2019, YouTube đã chn không cho nhng người truyn bá thông tin sai lch v vc xin nhn tin qung cáo.

Mt phương pháp khác là lt ty các thuyết này như Katsuva làm ti Congo Check. Ông thành lp t chc này vào năm 2018 cùng vi hai nhà báo đa phương khác, vào thi đim các v thm sát đang din ra đông bc Congo trong bi cnh thông tin sai lch v dch Ebola bùng phát rng rãi. Theo Phòng Thí Nghim Báo Chí ca Đi hc Duke, s lượng các trang web xác minh tính xác thc như vy trên toàn thế gii đã tăng t 145 trong năm 2016 lên 341 trong năm nay. Tuy nhiên, các trang web kim tra dữ kiện có xu hướng thu hút được ít đc gi hơn so vi các trang truyn bá các thuyết âm mưu.

Cui cùng, người ta tin vào các thuyết âm mưu khi họ mất lòng tin vào nhà chc trách. Đ chng li thuyết âm mưu, các chính tr gia không có la chn nào ngoài vic phải minh bch và làm việc có hiu qu cao. Ba thế k trước, Jonathan Swift đã viết rng “s gi di bay nhanh, và s tht lết theo sau; vì vy khi đến phải tnh ng thì đã quá mun; trò đùa đã kết thúc, và câu chuyn đã đạt được tác dng. “Ngay c nhng chính ph tt nht cũng có th không đánh bi được các thuyết âm mưu. Nhưng h có th c gng gim thiu tác đng ca chúng.”

Nguồn: The Economist


 

CATEGORIES
TAGS
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Việt Nam Thời Báo
error: